Khi thời tiết chuyển sang mùa lạnh, nhiều gia đình thường tìm cách sưởi ấm cấp tốc cho người thân trong nhà. Tuy nhiên, việc sơ cứu không đúng cách như ngâm nước quá nóng hay chà xát da có thể gây tổn thương nguy hiểm. Hãy cùng tìm hiểu cách nhận biết và xử trí an toàn để bảo vệ sức khỏe cho cả gia đình trong mùa đông.
Chuyện thường gặp
Trong những ngày thời tiết giá rét, người lớn tuổi và trẻ nhỏ là những đối tượng rất dễ bị hạ thân nhiệt hoặc bỏng da do lạnh. Nhiều người khi thấy bàn tay, bàn chân bị tê cứng thường vội vàng tìm cách làm ấm nhanh chóng.
Các thói quen phổ biến tại nhà bao gồm hơ tay chân trên bếp lửa, ngâm ngay vào nước sôi hoặc chà xát mạnh. Những việc làm này xuất phát từ tâm lý muốn hết lạnh ngay lập tức. Tuy nhiên, vùng da đang bị lạnh khi tiếp xúc đột ngột với nhiệt độ cao sẽ rất dễ bị tổn thương nặng nề hơn.
Nhận biết
Bỏng da do lạnh thường có biểu hiện ban đầu là da bị tái bếch, cứng lại và mất cảm giác. Sau khi được làm ấm lại, người bệnh sẽ cảm nhận thấy đau nhiều tại vùng da tổn thương.
Tổn thương do lạnh được chia thành các mức độ nghiêm trọng khác nhau. Mức độ nhẹ khiến da bị tái và tê nhẹ. Mức độ trung bình làm da cứng lại và mất hẳn cảm giác. Ở mức độ nặng, da chuyển sang màu trắng bếch và hoàn toàn không có phản ứng. Nếu thấy da đổi sang màu trắng hoặc cháy đen, đó là dấu hiệu của tổn thương sâu (bỏng độ 3).
Bên cạnh tổn thương tại chỗ, người bệnh có thể bị hạ thân nhiệt toàn thân. Các dấu hiệu hạ thân nhiệt bao gồm cảm giác lạnh, run rẩy, lơ mơ hoặc lẫn lộn. Trẻ nhỏ khi bị hạ thân nhiệt có thể xuất hiện tình trạng li bì hoặc khóc rất yếu.
Để xác định chính xác, người nhà có thể đo thân nhiệt bằng nhiệt kế điện tử hoặc nhiệt kế thủy ngân. Vị trí đo thân nhiệt có thể ở nang tai, miệng hoặc nang hậu môn. Thân nhiệt dưới 35°C (95°F) được xác định là hạ thân nhiệt.
Tình trạng hạ thân nhiệt được chia làm ba mức độ. Mức độ nhẹ khi thân nhiệt từ 32–35°C. Mức độ vừa khi thân nhiệt từ 28–32°C. Mức độ nặng khi thân nhiệt giảm xuống dưới 28°C.
Chăm sóc tại nhà đúng cách
- Đưa ra khỏi môi trường lạnh: Nhanh chóng di chuyển người bệnh vào nơi ấm áp trong vòng 1–2 phút. Cởi bỏ toàn bộ quần áo ướt hoặc ẩm ướt rồi ủ chăn ấm để giữ nhiệt.
- Thực hiện đúng kỹ thuật ủ ấm cho trẻ: Đặt toàn bộ cơ thể trẻ lên chăn ấm, quấn kín cả vùng đầu và thân trẻ. Tránh để trẻ nằm ở tư thế nằm ngang và không quấn chăn quá chặt.
- Làm ấm vùng da bị tổn thương từ từ: Ngâm vùng da bị tê cóng vào nước ấm ở nhiệt độ từ 37–40°C. Khi nước nguội, cần thay nước mới để duy trì nhiệt độ. Nếu không có nhiệt kế, hãy kiểm tra phản ứng của da để bảo đảm không bị quá nóng và tránh ngâm quá lâu.
- Che phủ và giữ cố định vùng tổn thương: Che nhẹ vết bỏng bằng gạc khô hoặc băng lỏng để tránh nhiễm trùng. Dùng nẹp hoặc băng để bất động chi bị thương, đồng thời nâng cao chi lên giúp giảm phù nề và hỗ trợ tuần hoàn.
- Quản lý đau và theo dõi thân nhiệt: Sử dụng thuốc giảm đau theo đúng chỉ định của bác sĩ để giúp người bệnh dễ chịu. Theo dõi thân nhiệt liên tục; nếu thân nhiệt không cải thiện sau 15–30 phút, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế.
Khi nào cần đến cơ sở y tế ngay
Người nhà cần nhanh chóng đưa người bệnh đến trạm y tế, phòng khám hoặc khoa cấp cứu gần nhất khi có các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau:
- Thân nhiệt hạ rất thấp dưới 28°C hoặc nhiệt độ không có dấu hiệu cải thiện sau 30 phút làm ấm.
- Người bệnh xuất hiện biểu hiện lẫn lộn, lơ mơ hoặc rối loạn ý thức.
- Vùng da tổn thương đổi màu trắng bếch hoặc cháy đen, báo hiệu tổn thương sâu (bỏng độ 3).
- Diện tích vùng da bị bỏng lạnh rộng trên 15% cơ thể.
- Phát hiện các biến chứng nguy hiểm như loạn nhịp tim (do tác động của lạnh lên hệ tim mạch), rối loạn đông máu (có thể gây chảy máu nội tạng) hoặc suy thận (do giảm lưu lượng máu đến thận).
- Trường hợp hạ thân nhiệt nặng dẫn đến ngừng tuần hoàn. Khi đó cần thực hiện ngay các bước cấp cứu như kiểm tra đường thở, hô hấp, tuần hoàn và ép tim ngoài lồng ngực trong quá trình di chuyển.
Những điều không nên làm
- Không chà xát tuyết hay chà xát mạnh: Việc chà xát gây co thắt mạch máu, làm giảm tuần hoàn, gây tổn thương mô da nặng thêm và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
- Không tắm nước nóng hay ngâm nước quá nóng: Ngâm nước quá nóng hoặc dùng nguồn sưởi trực tiếp sẽ làm tổn thương da và gây bỏng thêm.
- Không chọc vỡ các nốt bọng nước: Tuyệt đối không chọc nốt bọng nước để tránh làm tổn thương mô sâu dưới da và gây nhiễm trùng.
- Không đi lại trên chân bị tổn thương: Việc di chuyển trên vùng chân đang bị bỏng lạnh sẽ làm vết thương lan rộng và trầm trọng hơn.
- Không cho người bệnh uống rượu: Uống rượu khi trời lạnh gây kích ứng, co thắt mạch máu và khiến tình trạng hạ thân nhiệt trở nên nặng hơn.
- Không băng quấn quá chặt: Băng quá chặt làm cản trở lưu thông máu và gây tổn thương các mô xung quanh.
Phòng ngừa
- Mặc đủ nhiều lớp quần áo ấm, giữ ấm kỹ các bộ phận như đầu, cổ, bàn tay và bàn chân khi đi ra ngoài trời lạnh.
- Tránh uống rượu hoặc các đồ uống có cồn trong thời tiết giá rét.
- Đặc biệt chú ý theo dõi, chăm sóc và giữ ấm cho nhóm đối tượng nguy cơ cao là người già và trẻ nhỏ.
- Nhanh chóng thay ngay quần áo dry sau khi bị dính mưa hoặc bị ẩm ướt.
Lời nhắn từ nhân viên y tế
Tổn thương da do lạnh và hạ thân nhiệt hoàn toàn có thể xử trí an toàn nếu quý bà con thực hiện đúng các bước làm ấm từ từ. Việc bình tĩnh, không chà xát da và không dùng nước quá nóng là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe cho người thân. Khi nhận thấy các dấu hiệu tổn thương sâu hoặc thân nhiệt không cải thiện, hãy đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế hỗ trợ kịp thời.
Bài viết do nhóm chuyên môn của Phòng khám Đa khoa Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch biên soạn nhằm cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế việc thăm khám và chỉ định của nhân viên y tế. Khi có bất thường, người bệnh nên đến cơ sở y tế gần nhất.